Multilingual Gov. Imee Marcos: Best to Happen for Ilocos Norte in a Long While

Governor Imee Marcos of Ilocos Norte who is multilingual (she speaks several languages including French, Spanish, Latin, Arabic, Portuguese, aside Ilocano, Waray, English, Tagalog and basic Mandarin and Japanese) is arguably one of the best pols to come along in a long while. Her magnetic personality and vibrant leadership suits Ilocos Norte so well, especially at a time when it needs to shake off politics-as-usual in order to awaken and energize ALL municipalities and their constituents and participate in her “Paspas dur-as” (speedy progress) program as initiated during her first term as governor.

Her ability to attract business investors, her prodigious grasp of practically all facets of government and her strong leadership suits Ilocos Norte perfectly, especially at a time when the province is transitioning from an agricultural and rural landscape to a service-directed, diversifying, and urbanizing economy.

The governor’s jobs program and her assault on poverty go hand-in-hand to alleviate some of the more pressing problems in the province.

Speech of the Provincial Governor, Hon. Imee R. Marcos during her State of the Province Address at the Plaza del Norte Hotel and Convention Center, August 6, 2013, 3PM.

Vice Consul of the Peoples Republic of China, the Hon. Duan Zhaodan, Apo Bise Gobernador, dagiti maingel a miyembros ti Hunta Probinsiyal, appo a mamayor, kakapitan, sangsangaili, the honorable members of both the Philippine and the Chinese Chambers, Monsignor Ian, Father Dan, our investors from EDC, UPC, Mirae, Northwind and all the rest of the business communities and the NGOs so amply represented this afternoon, patpatgek a kailian, padak nga Ilokano, naimbag a malemyo a sangapada.

Sakbay ti amin alaek man daytoy a gundaway nga agyaman iti impaayyo manen kaniak a talek, kasta met kadagiti kaduak a kandidato nga itan ket agdama nga opisiales iti probinsia, kadagiti dua a siudad, ken dagiti duapulo ket maysa a munisipio ditoy probinsia. One Ilocos Norte a talaga, ikarimi ti agserbi kadagiti umili babaen ti napudno a panagkaykaysa.

Today our provincial economy is in transition, shifting mightily from the agricultural and rural landscape of decades past, to a service-directed, diversifying, and urbanizing economy. In 2010, I promised a minimum of 6% nominal growth in Ilocos Norte, and through aggressive government spending, public-private investments in retail, construction and tourism, and rising overseas remittances, we have surpassed that and today, an average of 12% growth is noted across key sectors of the Provincial economy.

Paspas dur-as ang sabi natin noong 2010, dahil ako’y nagitla sa lumulubong bilang ng mahihirap sa atin. Noong 2003, 21% ang Ilocano na maituturing na nagugutom, naghihirap. Noong 2009 ito’y lumaki pasa 24%- dumadami imbes na lumiliit, paurong sa mithiin na mapawi ang kahirapan ng MDG o Millennium Development Goals. Ngayon, kumonti na ang hanay ng mahihirap dito sa probinsya 15.6%, at may nagsasabi pa 9% na lamang ang mahirap sa Ilocos Norte.

Indeed, today Ilocos Norte is one of the few provinces in the country noted to achieve the MDG goal of halving poverty by the year 2015, making us now a middle-income economy, one of the “least poor” provinces in the country, ranking in the top 10 percentile of the human development ratings in the whole archipelago. We have come a long way indeed in 3 years!

At ibang-iba na rin ang kinaroroonan ng mahihirap sa Probinsia. Kung noong 2010 ang Nueva Era at Marcos ang pinakamahirap na mga bayan, ngayon ang Dingras naman, sa kabila ng malalawak na mga palayan at mahuhusay na magsasaka, ang Dingras ang pinakamahirap na bayan sa ating probinsya. Abot 26.9% ang kapos-palad sa Dingras, napakarami talaga! Tulad ng maunlad na bayan ng Bacarra, kataka-taka ang dami rin 19.6%. Tiyak na ang walang-humpay na pagbabaha at kalamidad ang siyang nagpaparusa sa dalawang mayayaman na bayan ng Dingras at Bacarra na laging nalulubog na lamang sa tubig. Ang Burgos naman at Pagudpud, kahit nakakaahon ng bahagya dahil sa turismo, sadyang mahirap pa rin dahil sa mabagsik na dagat. Tuloy-tuloy nating pagtuonan ng pansin ang bulubunduking Nueva Era, Dumalneg, pati ang Marcos, kung saan maraming tribu at katutubo ay nasasadlak sa kahirapan. Agtultuloy ti asikaso!

Poverty has indeed fallen, but as the Gospel of St. Matthew direly prophesies, “the poor shall still be with us.” The last 3 years have taught us many lessons — first and most importantly, that even stunning 12% growth does not axiomatically end poverty. In order to optimize the 4Ps cash transfers from the national government, the provincial MDG distributions in educational, in health, housing and calamity, the myriad contributions from our municipalities, cities, the NGO’s, the overseas Ilocanos, we need a provincial “Poverty Eradication Agenda” at the top of our legislative priorities. Education, health, housing and social protection for victims of calamities must be promoted to end poverty and inequality in Ilocos Norte.

Sa edukasyon, ituloy natin ang pagbayad ng kuryente ng pinakamahihirap na eskwelahan at barangay, “INEC mo, sagot ko.” Magbabahagi pa rin tayo ng Sirib bus sa lahat ng bayan, pagkat kitang-kita na ang tulong sa pamasahe ay agad-agad nakapagbawas ng OSY at drop-out. Magagamit pa ng ating lola’t lolo para mamasyal kapag walang pasok! Batiin natin ang mag-amang mayor Abadilla ng Banna pagka’t sila’y nangunguna sa buong bansa sa multi-grade classes at masigasig na alternative learning — makakapagtapos ng taga Banna ng high school sa loob ng iilang buwan na lamang! Fourth class municipality yan, sa bundok pa, natalo pa tayo yung buong probinsia! Agbiag ti Banna. Congratulations sa mga mag-aaral, magulang at guro ng East Bagbag Elementary, ng Solsona naman, sa Sagpatan sa Sarrat, Carasi Elementary School na pinakamataas ang NAT score hindi lamang sa Ilocos, hindi lamanga sa rehiyon kundi sa buong bansa, top 1% ng iskwelahan ng Pilipinas! Pasingkedan ti kinatan-ok ni Ilocano!

Wala nang solusyon sa matinding kakulangan ng gamot kundi ang universal PhilHealth coverage. Dito nauna sa atin lahat ng munting bayan ng Currimao na siyang unana nakabuo ng PhilHealth cards, 100% sa lahat ng taga Currimao! Agbiag Gladys Go! Malapit ng sumunod ang Siyudad kong Batac, at ang Badoc- sana’y makahabol naman tayo sa buong Probinsia, makapagbigay Ilocos Norte 100% PhilHealth covered. Hindi lingid sa pansin na ang mga mayor ng Currimao, Batac City at Badoc ay halos walang kalaban nung nakaraang eleksyon. Katibayan na ang PhilHealth ay mabisa hindi lamang sa sakit, kundi lalong matindi sa pulitika!

Uunahan ko na kayong magreklamo sa ating mga ospital, pagkat marami tayong tampo’t hinanakit sa ilan doon. Itupad sana ng lahat ng doctor ang pagrereseta ng gamot ayon sa national formulary, ‘wag ng pipilitin ang mahihirap na bumili pa ng mamahaling medisinang may tatak. Huwag namang maningil ng sikreto, na laging dinadaan sa likod ng kahero at walang nakakaalam – nagkakabukuhan na! Sabagay, sa kabilang dako may PhilHealth pharmacy na tayo, nagsimula na magpa-consignment ng mga kulang medisina. At kapag di nating kayang bilhin ang bagong equipment, inuupahan naman upang bigyan ang bawat pasyente ng nararapat na pangangalaga. Nag- -a-outsource na ng labada, security at iba pa upang higit na makatipid- ngunit sana’y laging malinis naman yang ospital, ano ba naman? Marami na ngang pagbabago, pero pagbutihin pa natin ang serbisyo.

Humihingi ako ng tulong ng mga medical association, angating simbahan at ang volunteer NGO’s lalong lalo na ang Red Cross, pati na rin ang suki kong mga BHW, tugunan natin lahat ang kalusugan. Napakarami pang dapat gawin ng maginhawaan ang kawawangmay-sakit dito sa ating probinsya..

Maternal health, o ang kalusugan ng buntis at ina, ay nasusubaybayan na kahit papano. Nakakalugmok na 9 ang ina na namatay sa panganganak bago ako umupo. Siyam bumaba na sa 3 nung nakaraang taon, ngunit kako naman, bakit may namamatay pa sa panganganak sa panahongito? May mga buntis pa rin na hindi nagpapatingin ng madalas, at mga sanggol na kulang sa timbang at lakas. Hanggang ngayon 11 pa lang sa ating RHU ang BEMOC o handa sa emergency na chilbirth.

Samantalang sa infectious disease, kahit napapawi ang dengue, may chikungunya at iba’t iba pang bagong sakit na dapat nating bantayan.

Wala pang housing project nung dumating kami ngunit ngayon ang Adigi sa Batac ay nagbebenta na ng bahay, at ang Ayuyang sa Laoag ay magsisimula na magpamahagi ng kabahayan din sa ating mga PagIbig Members.

For poverty-eradication to succeed, the poor in high-risk communities must be protected from disasters. Disaster management as we know it has been outdated by climate change.Early this year we created a Climate Change Task Force to provide barangay hazard maps and warnings for varied calamities.

Pitumpu’t tatlo ang barangay na madalas tamaan ng kalamidad- baha, landslide, tagtuyot na walang patid, malakas na alon at hangin, earthquake pa. Pagtitibayin ang mga bukid, ilog at bahay bago pa tag-ulan, imbes na naghihintay na kumilos pa may typhoon signal na lang. Kung tutuusin, ilang beses nang bumulusok ang ulan na wala naming kasignal-signal.Nakagasgasattayo! Ta uray adda signal no 1 ken 2 iti entero a probinsia ket nakalawlawag ni apo init! Di ngamin? Idiay Solsona: ti high-risk nga barangays tayo—Sta. Ana, Puttao, Nagpatpatan, kilala ninyo kung sino kayo; Dingras: Barong, Bagut, Francisco, Baresbes, Lanas, Ver, maramig pang iba; sa Pasuquin: Caruan, Davila, at yung enterong baybay natin;sa Pagudpud Pancian ken Pasaleng; at sa Bacarra: Casilian, Natba, at iba pa- saan kuma a datayo ti kanayun nga agkikita iti kakastoy a tiempo. Agsagana tayo a nasapa!

Bibili rin ang probinsya ng pantustos sa Philippine Crop Insurance upang maibsan ang dagok ng kalamidad sa mahihirap. Ng sa ganun, may pambayad ang mga biktima para sa kanilang ani na nasisira, hayop, equipment, pati na rin buhay at pamilya n gating mga biktima. Kung ang DSWD ay namimigay ng pabahay at perang pantawid sa mga napinsala, ang probinsya ay magaalok ng pansamantalang trabaho sa mga pamilyang nawalan ng hanapbuhay asahan ninyo.

But neither cash transfers nor social protection will take the poor out of poverty. It takes more than charity to save the poor from the onerous burden ofpoverty. No matter how great the generosity, the poor must finally find wage-earning work or self-employment. For only jobs guarantee a permanent pathway out of poverty- and our challenge today is to create stable, wage-paying quality jobs that will finally end poverty in the entire province.

Just as our recent growth did not magically eradicate poverty, neither did it axiomatically turn into jobs, much less jobs for marginalized women, or rural labor in remote barangays. For them and for the even greater numbers of the young unemployed and underemployed, rapid growth has failed to deliver the quality jobs they so direly need.

Natutunan natin na kahit mabilis ang pag-unlad, mabagal pa rin ang pag-ahon sa kahirapan. Higit pa, kahit mabilis ang pag-unlad, hindi pantay-pantay ang pakinabang sa lahat ng lugar. Tulad ng makabagong siyudad ng Laoag, namamangha tayo sa nagdaraming shoppng mall, nabibighani sa ilaw at mga fountain pa. Ganun din sa Paoay, na parang nagising bigla sa palibot ng simbahan, sa lawa at dun sa may buhangin. Ngunit sa Laoag man, o sa Paoay, lumayo ka lang ng konti sa sentro, marami nang naghihirap sa mgabara-barangay. Mga magsasakang di nabibigyan ng ginhawa o asenso, lalo yung mga katutubo sa bundok na di na umusad sa kinagisnan. Walang iwanan, ang sigaw natin nung eleksyon; wala rin naman dapat na maiwan sa pag-unlad ng probinsya! Walang iwanan talaga!

Growth enriches cities and town centers long before outlying barangays, just as highly specialized sectors generate growth without necessarily creating very many jobs. Milyon-milyon ang nadagdag ng ating sikat na renewable energy projects ngunit ilang trabaho ba talaga ang naibigay ng mga windmills, solar at iba pa pagkatapos nilang matayo? Hinggil sa inaasahan, ilan nga lang ang nagtratrabaho sa Bangui ngayon. All investments sustain growth, but what we need now are labor-intensive investments, replete with job opportunities, connected to value and supply chains throughout the entire local community.

This is the challenge of 2013: to unleash economic growth in labor-intensive sectors. Jobs not only in the wealthy centros, but jobs for the farflung barangays; not jobsfor only the well-educated and the young, but jobs for the greater number of rural workers; not mere contractual jobs without security or protection, but jobs that our families can count on for years and years to come.Agtultuloy ti asikaso, ad-adu a trabaho!

Kadagiti sangapulo a trabahador, siyam a sigud iti makastrek iti pribado a kompania. Dawatek ngarud ti agtultuloy a tulong ti pribado a sektor ket tumulong met to gobyerno kadagiti agpuunan. Kiddawenmi ngarud kadagiti kameng ti dwa a chambers tayo, gunglo dagiti mannalon, mangalap, babbai ken agtutubo kas iti MAFC, zanjeras, iti turismo, kontraktor ken agparpartuat nga idauluanda ti kampania a mangpataud ti pagtrabahuan.

Masalimuot ang isyu ng trabaho, at walang madaliang sagot para magparami ng mapapasukan. Ngunit nasaksihan natin ang pglikha ng maramihang trabaho ng mga probinsya ng Bulacan, ng Cebu, ng Pampanga. Pinangunahan ng maliliit na negosyante, kaakbay ng pamahalaang lokal, napalawak nila ang bahay-bahay na paggawaan hanggang sila’y naging malalaking pabrika. Ganun din sa Benguet, saan ang magsasaka ng gulay, prutas at bulaklak ay nakapagtatag ng malakihang bagsakan – trading post, salamat sa gobyerno at tulong panlabas. Mahirap man at kumplikado, binago nila ang pamumuhay ng kanilang kaprobinsya. Tularan rin natin sila : Mangpataud ti ad-adupay a trabaho!

Together we can transform Ilocos Norte, convert our emerging province into a diversified, developed and gainfully employed economy for the future. Just as we set a growth agenda in 2010, today let us establish together a jobs agenda of 2013.

First, with the Sangguniang Panlalawigan we should launch a “Job Creation Act,” targeting investment in strategic, labor-intensive sectors. A public-private Jobs Council can formulate concrete and measurable steps to attract businesses with the greatest job creation potential. With the INVEST Office, the Council can expedite start-up procedures, centralize registrations, and deliverthose barangay, municipal, and provincial resolutions under one week. We can do it! In coordination with the chambers, tourism associations, farmers groups and traders, the Council will compile a directory of local businessmen willing to partner with new investors, ready to mentor our rural start-ups.

With our comparative advantages, our job-rich targets should benumber one agribusiness, number twotourism and thirdly, manufacturing. Agribusiness because of our talented and committed farmers, and our popular Ilocano food specialties.Tourism, to exploit the boom in domestic tourism, and benefit from our accessibility to China and North Asia.Manufacturing because it is the backbone of every full employment economy. ATM ang makakapagbuhay sa atin,agribusiness, tourism and manufacturing canunlock jobs to bring not mere growth, butgenuine, transformational jobs-rich growth.

We need also a “New Agribusiness Program” to open the large uncultivated lands to farming and to finally effect the shift from grain to diverse and profitable cash crops, including horticultural and biofuel products. We must set up value-adding, processing and innovative plants for new food-based products.

May pitumpung ektarya ng natanim sa dragon fruit, sanamapaabut natin ng isang libokatulad ng Vietnam. Palawakin ang ating mangga, yung “Baguio vegetables” na galing pala sa Buttong dito sa Laoag at Bacarra, bulaklak at ornamentals pa. Sana dumami ang Cormel, ang Namnama, at Refmad at lumikha ng daang-daan trabaho para sa lahat. Makilahok tayo sa mga programa ng Department of Agriculture, DAR at iba pang ahensya para matuklasan ang modernong teknolohiya, makabagong makenarya, at mga produktong maititinda.

Sa turismo, malaking hakbang ang pagpasa ngating Sanggunian n gating Tourism Code nung nakaraang sesyon, at mahalaga rin ang pagsasanay ng probinsya sa travel agents, eco tourism at hotel and restaurant, pati tricycle drivers pinakailaman pa. Ngayon kilala ng lahat ang makasaysayang Sitio Remedios, La Preciosa, Saramsam, Bergblick sa malikhaing pagkain, Kapuluan, Kingfisher at Hannah’s zipline nangunguna sa adventure sports.

But we have yet to build key tourism infrastructure and a genuine souvenir industry. Pagudpud beach still awaits a world-class hotel complex, if only to compete with the mega-billion developments in CEZA Cagayan. Lallo International Airport opens early next year withits international hotels, marinas and game fishing preserves already completed. We must constantly create destinations, new events and activities to remain competitive in tourism, at the same time specializing in museum development, film and art management.

ATM, and M for Manufacturing, the most labor-intensive sector uniquely suited to Ilocos Norte, to take full advantage of our airport, our seaport, andour superior road network.

Pero hanggang ngayon wala pa tayong pabrika, kahit dumarami ang maliliit na paggawaan ng inabel, mga produktong gawa sa papel, at kahoy. Saan ang batang Manang Charing,Manang Cely, Veronica ng Paoay? Maybata bang maghahabi ng binakol sa Sarrat, o magpapanday sa San Nicolas? Hindi lang makalumang produkto ang nagkalat sa national highway, kundi mga automotive shop, sash and carpentry, cellphone at iba’t iba pa. Dapat may mamuhunan na ng malaking pabrika sa Ilocos Norte, na mamasukan ang maramingcailian.

Agribusiness, tourism and manufacturing- the investments we must pursue in the years to come. We shall include in our legislative agenda the establishment of an “Investment and Trade Promotions Office,” to foster these investment and trade in job-rich sectors.

And what can government do to support job creation by the private sector? Firstly, enlightened public policy can induce favorable macroeconomic conditions, maintain growth and lower inflation. Political and social stability is good for business, and so would be peace and order.

Ngunit walang mamumuhunan dito sa ATM kapag tuloy-tuloy ang patayan at kriminalidad nung nakaraang mga buwan. Hindi totoo na ang bawat eleksyon ay marahas, kundi aminin natin na tayo’y naging pabaya sa dating tahimik at mapayapang lugar. Diak kayat a mangeg a gapu ti pulitiko ket personal laeng ti motibo.Diak kayat a mangeg dagiti adu nga rason kas iti awan search warrant kahit binigyan naman ng ating judiciary,awan order iti ngato, awan lugan, ken awan gas, ken awan maipila a kaso! Agsardengkayo, Agbalbaliwkayon!

Tinatawagan ko ng pansin ang kapulisan, sundalo, PDEA, NBI at iba pang ahensya ng seguridad,ang ating BPATs, tanod at Barangay Intelligence Network. Itatag natin ngayon ang“Provincial Security Center” at sama-samang magpalitan tayo ng impormasyon, at magtulungan sa patrol, tauhan at abogado.

Sa mahal na mga mayor, pakilusin na ang “Local Peace and Order Councils,” laban sa nagkalat na iligal na baril. Walang mababaril kung walang mga baril. At sa mga nagtitinda naman ng motorsiklo, maging maingat, na wag kayong masangkot sa isa na namang karumal-dumal barilang “riding in tandem.”

Nakakasira sa negosyo ang krimen, at ang korapsyon tuluyang nakakawasak ng ekonomiya. We have taken the first step to reform our systems and institutions. Today, Ilocos Norte is the first province to achieve full,top-to-bottom ISO certification, covering all Capitol functions including the Provincial and district hospitals. We are now truly world-class, observing the international standards of transparency, predictability, accountability. I give my thanks to Laoag City and then-Mayor Michael V. Fariñas, now our Vice mayor, for pioneering the ISO effort. Palakpakan natin si apo Michael. Gusto ko rin pasalamatan ang mga department heads ko, hepe ng ospital at empleyado sa hirap at pagod nila para sa ISOcertification. Hindi biro mag- exam tatlong beses na sunod-sunod sa edad na ito. Ammok nga adu pay kinalaing ken alsemyo!

Today, I encourage the League of Mayors, and my City of Batac, to work Towards Province-wide ISO certification.” The international certification of every municipality and city will be the best proof, to our citizens and investors, of the province’s commitment to good governance and development.

Nangina ken awan pay umno a titulo ti daga ditoy Ilocos Norte. Isu ti makatubeng ti panagnegosyo. Babaen ti ‘Natalged a Titulo’ ti probinsiya ken ‘Handog Titulo’ ti DENR, DAR ken LRA, nangrugi ti nasayaat a pannakatitulo dagiti daga. Punduan ken ipangruna daytoy a gannuat tapno sapasap a maaramid kas iti Paoay ken Pagudpud! Ti alisto ken epektibo a panagrehistro nga impaay ti ADB ken Department of Finance wenno Regala ken manamnama a maipatungpal iti entero a probinsia iti mabiit.

Government can minimize red tape, legislatefor fair competition and social protection. The entry of large investors into the power, retail and housing sectors, makes it timely to enact a “Corporate Social Responsibility Scorecard.”We uphold CSR, responsible investing, and the triple bottomline of 3P—Profits, a sustainable Planet and above all, a community of employed People. We encourage investors to prioritize local job creation over token donations, develop value and supply-chains in the community instead of gratuitous sponsorships. The “CSR Scorecard” would thus reward the best employers in the province with a new perks and privilege.

To be pro-business, government should also provide private enterprise with essential infrastructure, particularly in the remote and mountainous hinterland we seek to develop.

Dahil dito, baguhin na kaya natin ang sistema ng pagpipili ng “priority projects.” Kaming mga opisyal at kapitan na lang ang nagsusuri kung alin ang kalsada, rangtay, kanal, at iba panauunahing gawin. Sa halip nito na ganap na pulitikal, tanungin natin ang mga negosyante, magsasaka, travel agent at hotel operator. Dapat mauna ang mga kalsada na didiretso sa negosyo at trabaho ninyo. Farm-to-market road na talaga, haan nga farm-to-pocket nanaman! Oras nang buksan ang mga bundok para sa highland agriculture, turismo, at mga pagawaan. Saan ninyo gusto itayo ang “bagong Baguio”- sa Sapat, Pasuquin, sa Solsona-Apayao? Maganda ang kagubatan at ilog ng Nueva Era, Lammin sa Piddig-Carasi, at malapit ng masemento hanggang Adams. Kayo nalang ang pumili kung alin!

Access to infrastructure includes dependable power, water and utilities. Potential investors complain, just like we do, about costly power and frequent power outages.

Napakamahal ng kuryente at sa investor at sa atin pareho ang bagsak. Inuusisa natin ang INEC na ibaba ang presyo, at gandahan ang serbisyo. Luma na kasi ang substations at transformer, ngunit kailangan sabayan ng INEC ang pag-unlad ng probinsya, mula sa matataong lugarhanggang sa kadulu-dulohang pinupuntahan ng turista.

Dagdag pa ang matinding problema ng tubig, dulot ng mahabang tagtuyot, sira-sirang watershed, at ng walang habas na paggamit sa ating mga bukid.

Kabalikat ng INWD at ng mga water districts, ang probinsya ay magbubuo ng integrated water management system, na sisimulan sa Pinili, sa Badoc at ang timog-silangan.

Communications have grown exponentially, not only to reach families overseas, but to conduct trade and commerce. Information and e-systems help overcome communications and information barriers in the remote hinterland. However, service remains erratic in mountain zones, and tourists complain of the lack of internet access in the northern towns.

Visitors to the province never fail to commend on our good roads, but they also decry the lack of public transportation on these roads.

Adun ti naibunongko a kuliglig, tricycles, minitrucks, e-jeeps, Sirib Bus. Baben ti tulong dagiti TODA’s tayo, jeeps ken bus operators, mapapintas ti rota ti negosyo ken turismo.

Makumpleton ti Paseo de Paoay, dagiti dalan iti Sirib Mile ken ti heritage walk idiay Sarrat. Nalpasen ti plano iti Mangrove Board Walk ken tourist hub idiay Pasuquin, matarimaan ti Burgos Lighthouse, ti baro a plaza idiay siudad iti Batac, Dingras, commemorative art ti Basi Revolt ken munisipyo ti Piddig, ti tribal village ken museo iti Nueva Era, ken ti Presidential Guest House idiay Pagudpud. Mainayonton a pasiaren dagiti Ilokano ken bisita!

Ngunit kahit kumpleto ang gusali at kalsada, ang pinakamalaking hadlang sa magnegosyo ay ang kawalan ng kapital. Walang mautangan o mahiraman ng puhunan ditto, yung maliliit na magsasaka at pagawaang naguumpisa pa lang. Kapag wala kang titulo sa iyong pangalan mismo, o bagong sasakyan na maisasanla, o cash, maraming pera para magbukas ng account, walang bangkong papansin sa iyo.

We need an“ Entrepreneurship and SME Initiative” to jumpstart micro, small and medium-scale enterprises to bring jobs to the countryside. DOST, DTI, DSWD, our Coop Bank, and other agencies offer microcredit and non-collateralized loans, most borrowers however in thebarangays are simply unaware of them. The province has pooled all of these into a “Business Start-up Fund” to access all credit sources for self-employment and livelihood.

Ang probinsya’y namamahagi na ngayon ng tulong pinansyal sa maliliit at bagong negosyante. May SKB si Atty. Amor Respicio, Sea ng tig-limang libo, at sa grupo Sea-K naman P50,000.00. May Lacasa, OF-RED, OFW Families at iba pang programa para sa pamilya ng OFW. Namimigay din tayo ng special financing sa katutubo, sa kababaihan, sa kabataan. May kumpanyang nagpapaupa ng equipment na babayarang na lamang ng unti-unti. May ilang paliksahan para sa mga mag-aaral para sa best business plan at ang premyo ay puhunan- congratulations, SIFE o Students in Free Enterpriseng ng MMSU! Nanalo ng international championship at may capital pa at pupunta sa Mexico! Tunay na ang small and medium scale enterprise ay pinakamabisang paraan na magparami ng trabaho.Intayon, paspas dur-as!

I am sure our private sector can come up with even better ideas to expedite lending in pioneering areas like light manufacturing, hospitality in the mountain zones, and “green investments” like solid waste management and sustainable forestry. We hope you join this vital conversation towards transformational growth.

Masaya naman ang Capitol Express, bagong proyekto ng probinsya, na nagdadala ng iba’t ibang serbisyo ng Kapitolyo sa mga bayan-bayan tuwing araw ng palengke. Mga mambubukid ng Banna humihingi ng hayop na para pagkakakitaan; sa Batac, magbubuo na ng organic farm na susuportahan ng probinsya ng teknikal at pinansyal; mangingisda sa Pasuquin tanging fingerlings ang laging hinahanap. Sino ngayon ang magsasabing hindi negosyante ang Ilocano? Kuripot kunada, ngem kalalaingan met gayam nga agnegosyo!

Tourism has lately proven to be an attractive investment for overseas Ilocanos, many of whom come home to spend ever longer holidays and perhaps one day to retire. Our balikbayans and OFWs are a unique Ilocano sources of financing, and we should harness their enthusiasm, managerial and specialized skills, as well as their dollars, for job creation. An energized and committed diaspora is an advantage indeed, but let us channel remittances into productive infrastructure instead of ostentatious homes, and investment rather than consumption.

What else can the provincial government do for business? Policy and law, infrastructure, financing, we are also ready to support costly but vital training to grow the ranks of job-ready Ilocanos. Our Provincial Education Department, together with DepEd, the PTA’s, the barangays will now focus on high school, whose students will join the workforce in 2-4 years. With a revitalized high school program, we can guarantee private employees they will be ready for hiring!

Kabahagi ng K-12 ng DepEd, iba’t ibang skills ang matututunan ngayon sa high school. May mga gawaing unti-unti nang nawawala sa Ilocos – paghahabi, paggawa ng basi at sukang iloko, pag-ukit ng kahoy. Ngunit magsasanay rin ang ating mga estudyante sa computer, tulad ng web design, data encoding, desktop publishing at iba pang mga skills upang agaran makapasok ng trabaho.

Ang Sirib Mile sa Laoag ay unang pagkakataon na iba’t ibang high school – INNHS, INCAT, Shamrock, MMSU lab schools, CIT, CTE, Divine Word College atNCC – ay sama-samang gagamit ng ating provincial facilities. Tulad ng higit sa dalawang daang computer sa I-Hub, sports facilities ng Marcos Stadium at Centennial, food court, transport terminals na ipagkakabit ng mga sidewalk.Sec. Luistro of DepEd has lauded this Sirib Mile as the “first community of schools,” a pragmatic solution to the lack of competitive high schools facilities.

In addition to high school, it it timea “TechVoc Roadmap”must be put in place to prepare our students for the workplace. However, to embark upon a wholehearted technical-vocationalcampaign, we need a great mindshift away from our Ilocano fixation on college degrees.Dati pang nanguna ang Bacarra sa skills training ni apo Mayor Nico de la Cruz. Ang kanyang mga batang electrician ang nagbuo streetlights ng Bacarra, hindi propesyonal na kontratista.Congratulations kay Mayor Eddie Guillen ng Piddig- nanalo ng Regional Kabalikat Award ng TESDA para sa construction and manufacturing training-Sigurado nga ad-adu pay iti pagtrabahuanyo!

Last year the province brought UP professors, Palafox, the hospitality specialists in an effort to professionalize our stakeholders. We linked travel agents to national travel and leisure organizations. Training is very expensive, whether in tourism, agribusiness, more so in the unfamiliar manufacturing and Business Processing or call center sectors. Your provincial government is eager to assist you upgrade the technical, financial and managerial skills of your workers.

Job-readiness also requires “soft skills,” best learnt in the workplace, instead of the classroom: teamwork, multi-tasking, time management, problem solving, determination. During the hectic summer and Christmas months, October break, the Provincial Tourism Department hired 1,200 students, nurses, out of school youth as information and first aide assistants. The private sector, with the association of travel agencies (INTAA), the local bakeries and restaurants (BRAIN), hotels and resorts (HARALIN) reported 15,440 short term, on-call jobs. And we have only just begun!

Nakakapanghinayang ang daan-daan na nars na di makapasok sa trabaho. Bakit hindi natin naplanong mabuti ang pag-aaral nila na hindi na nabigo ang ng mga nars magtrabaho sa labas ng bansa? Napakaraming nilang nag-aral at nangarap na ngayo’y walang mapagtrabahuan. Pilit kong pinapasok sila sa ating mga ospital, ngunit sa dami nila, di naman kayang kunin lahat. Nagpadala na rin kami ng mga narssa mga call centers ng medical transcription, pati pinag tourist first-aid, hotel, restaurant at retail assistant. Ngunit kulang pa rin, at maglulunsad ang probinsya ang programang “Saguip NARS.” Ito’y magpapadala ngmga nars sa mga barangay upang bantayan ang mga buntis, sanggol at senior citizens. Malamang hindi sapat ang isasahod nila, ngunit makakatulong naman tayo kahit papano na mabuo nila yung kanilang “2years clinical experience requirements.”

Dati, dagiti BRO wenno Barangay Ranger Officers ket agtrabaho laeng nu tiempo ti bagyo. Innala laeng ida ti DENR nga agbantay kadagiti kayo, aglinis ti dike ken bantay, ken tagimula a kayo para national greening kadagiti delikado a barangay ti Solsona, Marcos inggana Nueva Era. Itatta dagiti BRO ket agmulmula ti pinya ken sayote ti nagbaetan dagiti kayo ken plano da pay a nayunan ti laya, ube ken strawberries. Agtultuloy nga asikaso, ad-adu a trabaho!

Palawakin natin ang trabaho sa barangay, iba’t ibang pagsasanay at karanasang OJT. Kabalikat ng mga mayor at kapitan, tinutulungan na natin ang BHW, BPATS, daycare worker at lupon, at ang barangay road na binibigay ng Probinsya, ngayon ay ginagawa hindi ng malalaking kontratista ng public works, kundi ang gumagawa ay taga barangay lamang. Itaguyod natin ang kilusang “Trabaho sa Barangay para magkalat ng barangay electrician, barangay carpenter, barbero at iba pa. Mabibigyan na sila ng hanapbuhay, may public service pa sa mga kabarangay!

If training is expensive and time-consuming for the small business, technology and innovation are downright unattainable. We should harness our local research institutes, like the multi-awarded ILLARDEC, and MMSU tissue culture, industrial technology centers, Northwestern Biodiversity Park to provide science updates and generate innovation for business and fledgling SMEs. After all, product innovation is the name of the game, whether in crops, novel food items or sporting activities, italways brings in the biggest profits and the greatest number of jobs.

Kinilala rin ng Department of Agriculture ang Ilocos Norte Mango Growers Association, nauna sa rehabilitation ng matatandang mangga dito sa atin. Nung makuha yung P5million mula sa RA 7171 ng probinsya, si apo Carding Tolentino kasama ng mga mango farmers ng Vintar at iba pa ay nagtabas ng ugat at sanga, nagbuhos ng pataba, at isa-isa na binalot ng supot ang bawat prutas. Itong taon nadagdagan ng higit na 36% ang mangga ditto sa Ilocos Norte, samantalang sa ibang lugar nagkakasakit at nabubulok ang kanilang prutas. Congratulations din sa Bonsai Association, namayagpag sa Asia-Pacific Exhibition, at ngayo’y may Taiwanese na magtatatag ng paaralan ng bonsai sa Ilocos Norte. Kayang-kaya natin itong ATM!

Sharing similar business models—new mango, dragonfruit and vegetable producers, just as barangay homestay operators related home-based industries—can be organized by government into “production clusters.” Each clusters can be provided withtraining, equipment, and group financing to produce the quantity and the quality required by national and international markets.

Government agriculturists should look beyond the farms to develop supply and value chains, linking farmers directly to SME processors and to large national retailers. Ang pinuno ng province-wide Vegetable Association, si Wilfrido Valdez, ay naubusan na ng giant granex onions at bawang dahil nagbenta diretso sa mga restaurant at hotel ng mga miyembro ng BRAIN. Si Angel Padron naman ng Bacarra, ang tanging supplier ng papaya sa Save More. Marami pang tayong mabebenta, kundi sana tingi-tingi lagi, alanganin ang kalidad, at di-maasahan ang supply. Para maalok natin sa malalaking trader, magkaisa ang mga magsasaka, mga tour operator, naghahabi ng abel at binakol, magtinda tayo ng sabay-sabay. Ang governor ang tindera ninyo, maganda pa ang presyo.

Provincial advertising, promotion, marketing, in addition to new linkages with professional associations, have driven tourism, and will be crucial for agribusiness and manufacturing as well. We will also persist in call center promotion and training in order that our graduates can work elsewhere until the province finds a major BPO investor. Unless we act now, truly the total number of Ilocanos in vulnerable, impermanent jobs may increase in the years to come.

Adu dagiti arapaap ken plano tayo. Agmaymaysa tayo ngarud a manggun-od kadagitoy a kalikagum a mangbaliw iti Ilocos Norte a kas gagangay ken nakurapay a probinsiya.

Ita nga aldaw. Irubuat tayo ti Agtultuloy nga asikaso, Ad-adu pay a trabaho para iti nasaysayaat a masakbayan dagiti annaktayo. Kiddawek ngarud kadakay amin, kadagiti local a gobyerno, dagiti adda iti serbisio sibil, kasta met dagiti pribado a sektor ta maymaysa tay nga agtignay ken mangitungpal kadagitoy a plano.

Rugian ken ipasnek ti panagbalbaliw tapno nadurdur-as ti probinsia nga inkay tawiden ken pagsanggiran.Saganaantayo ti panagbalin a baro a lider ti Ilocos Norte, lider a mangipateg iti kannawidan ngem mangsirmataiti baro a karit iti masangwanan.

Namnamaenyo, Itultuloy ko ti Asikaso ken Ad-adu a Trabaho para ken Ilocano.

Dios ti agngina kadakayo amin.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s